احادیث

کتابخانه

پیوند ها

فصلنامه علمی پژوهشی تحقیقات کلامی

نجما

سخا 

نشست علمی بررسی "جایگاه ادراک حسی در نظام معرفت شناسی قرآن" برگزار شد

به گزارش روابط عمومی انجمن کلام اسلامی حوزه، نشست علمی "جایگاه ادراک حسی در نظام معرفت شناسی قرآن" با حضور حجت ‌الاسلام سیدمهدی میرزابابایی در سالن همایش انجمن‌های علمی حوزه برگزار شد.

در ابتدای این نشست حجت الاسلام سیدمهدی میرزا بابایی در خصوص جایگاه ادراک حسی در نظام معرفت شناسی قرآن با جایگاه ادراک حسی در نظام معرفت شناسی فلسفی گفت: جایگاه ادراک حسی در نظام معرفتی قرآن، مترصد این امر نیست تا تصویر ادراک حسی در نظام فلسفی را رد و ابطال یا تقویت و تضاعد نماید. در این جلسه فارغ از قیل و قالها، به دنبال تبیین جایگاه حواس و ادراک حسی در نظام معرفت شناسی قرآن هستیم، لذا این پژوهش، دیدگاه فلسفی پیرامون ادراک حسی و حواس را نه تخطئه و نه تقویت می­نماید.

 

وی افزود: ادراک حسی در نظام معرفت شناسی قرآن، با آنچه در فلسفه در مورد جایگاه ادراک حسی بیان می­شود، متفاوت است. قرآن خود دارای نظام معرفت شناسی خاص است. از آنجایی که در این نظام معرفتی، قرآن  هدف خاصی را دنبال می­کند، نظام معرفت شناسی ویژه­ایی در قرآن وجود دارد، که امید است این نشست، فضایی تازه پیش روی طلاب و دانشجویان، اساتید حوزه و دانشگاه گشوده شود، تا پیرامون نظام معرفت شناسی قرآن، تحقیق و تفحص عالمانه انجام گیرد.   

عضو انجمن کلام اسلامی حوزه با اشاره به مهندسی قرآن در راستای حواس و ادراک حسی اظهار داشت: برای تبیین جهان­بینی قرآن پیرامون حواس باید از واژگان قرآنی و گزاره­ های آیات الهی مدد گرفت. در این راستا دو نوع واژگان وجود دارد، واژگان کانونی و کلیدی، واژگان کانونی واژگانی هستند که در حلقه نخست تحقیق و بررسی وجود دارند و واژگان کلیدی واژگانی هستند که در لایه دوم با واژگان کانونی در ارتباط هستند، این واژگان بوسیله ارتباط معنایی خاصی که به وجود می­آورند، مفهوم سازی حواس و ادراک حسی را در قرآن ترسیم می­نمایند.

ایشان افزود؛ اگر چه قرآن تعداد حواس را احصا ننموده است و حتی شاید با بررسی دقیق، احصا موجود پیرامون تعداد حواس مورد تأیید قرآن نباشد، اما از آنجایی که معروف در ادبیات عام و خاص، حواس خمسه معروف است پژوهش ما نیز مطابق با این تعداد انجام شده است.

پژوهشگر پژوهشگاه قرآن و حدیث در ادامه با ذکر کردن حس شنوایی به عنوان یکی از حواس پنجگانه گفت: دو واژه اُذُن و سمع، واژگان کانونی حس شنوایی است. جایگاه ابزاری اُذُن در قرآن مستدل به آیات «أَ لَهُمْ أَرْجُلٌ يَمْشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَيْدٍ يَبْطِشُونَ بِها أَمْ لَهُمْ أَعْيُنٌ يُبْصِرُونَ بِها أَمْ لَهُمْ آذانٌ يَسْمَعُونَ بِها » (195 اعراف ) «آيا آنها را پاهايى هست كه با آن راه بروند يا آنها را دستهايى هست كه با آن حمله كنند يا چشمهايى هست كه با آن ببينند يا گوشهايى هست كه با آن بشنوند؟» «وَ لَقَدْ ذَرَأْنا لِجَهَنَّمَ كَثيراً مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَ لَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَ لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها » (179 اعراف) «براى جهنم بسيارى از جن و انس را بيافريديم. ايشان را دلهايى است كه بدان نمى‏فهمند و چشمهايى است كه بدان نمى‏بينند و گوشهايى است كه بدان نمى‏شنوند» می باشد. موانع ادراکی در این بخش، مادی و محسوس است، چنانکه قرآن می­فرماید؛ «أَصابِعَهُمْ في‏ آذانِهِم‏»( بقره/19) انگشتان خويش در گوش ها كنند.

وی افزود: برخی از لغویین سمع را همان اُذُن معرفی نموده­اند، اما سمع نه تنها اُذُن نیست که بصر ، قلب و عقل نیز نمی­باشد. خداوند متکلم حکیم است و با حکمت خویش کلمات را استفاده می­کند، هر کلمه­ای باز گو کننده معنایی خاص است، قرآن واژه سمع را در کنار دیگر واژگان بیان می­کند و این تعدد و تکرر واژگان دلالت بر تعدد معانی و حقائق دارد؛ «وَ لا تَقْفُ ما لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلاً« ( اسراء36) «از پى آنچه ندانى كه چيست مرو، زيرا گوش و چشم و دل، همه را، بدان بازخواست كنند». همچنین خداوند در برخی آیات قرآن، ضمن اثبات اُذُن، سمع را نفی می­نماید، مانند «لَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِه».

حجت الاسلام میرزابابایی در تبیین حس دیداری چهار واژه "عین"، "رآی"، "نظر" و "بصر" از نگاه قرآن گفت: "عین" ابزاری برای رؤیت، "نظر" و "بصر" است و "رَأى" اولین مرحله ادراک دیداری می باشد. در این مرحله نگاه بدون دقت و تأمل اتفاق می­افتد، «فَلَمَّا رَأى‏ قَميصَهُ قُدَّ مِنْ دُبُر»( يوسف/ 28)چون ديد جامه‏اش از پس دريده است، «فَبَعَثَ اللَّهُ غُراباً يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُواري سَوْأَةَ أَخيهِ» ( مائده /31) خدا كلاغى را واداشت تا زمين را بكاود و به او بياموزد كه چگونه جسد برادر خود پنهان سازد.

وی افزود: "نظر"، چنان چه برخی از لغویین نیز بیان نموده­اند، نگاه با تأمل و دقت است، لذا 35 مورد در آیات قرآن واژه "کیف" با واژه "نظر" همنشین می­شود. «فَانْظُرْ إِلى‏ طَعامِكَ وَ شَرابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَ انْظُرْ إِلى‏ حِمارِكَ وَ لِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَ انْظُرْ إِلَى الْعِظامِ كَيْفَ نُنْشِزُها ثُمَّ نَكْسُوها لَحْماً فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَه» ( بقره 259) «به طعام و آبت بنگر كه تغيير نكرده است، و به خرت بنگر، مى‏خواهيم تو را براى مردمان عبرتى گردانيم، بنگر كه استخوانها را چگونه به هم مى‏پيونديم و گوشت بر آن مى‏پوشانيم. چون قدرت خدا بر او آشكار شد.» همچنین واژه "کیف" بیان کننده چگونی است و برای رسیدن به چگونگی دقت و تأمل نیاز است، لذا بعد از دقت و تأمل، تبین نیز محقق می شود، فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَه.

ایشان در خصوص حس دیداری گفت: حوزه حس دیداری، "بصر" مرحله­ای بالاتر از "نظر" است، چنانچه "نظر" بالاتر از رؤیت می­باشد. این امکان وجود دارد که "نظر" باشد اما "بصر" نباشد؛ «وَ إِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى‏ لا يَسْمَعُوا وَ تَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَ هُمْ لا يُبْصِرُونَ» ( اعراف/189) و اگر آنها را به راه هدايت بخوانى نمى‏شنوند و مى‏بينى كه به تو مى‏نگرند ولى گويى كه نمى‏بينند.» "بصر" آنگاه محقق می­شود که "نظر" شکل بگیرد و در کنار آن ایمان نیز وجود داشته باشد؛ «وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصارَهُمْ كَما لَمْ يُؤْمِنُوا بِهِ أَوَّلَ مَرَّة»( انعام/ 110) و هم چنان كه در آغاز به آن ايمان نياوردند، اين بار نيز در دلها و ديدگانشان تصرف مى‏كنيم‏.

حجت الاسلام میرزابابایی در ادامه اظهار داشت: در حوزه حس چشایی باید دو واژه ذوق و لسان در قرآن پی­ جویی نمود. ذوق را قوه­ای مفروش بر زبان معرفی کرده­اند که با اختلاط و امتزاج با رطوبت غذا، طعم اطعمه و اشربه را ادراک می­نماید. اما این واژه در قرآن برای امور معنوی استعمال شده است. همنشینی مشتقات واژگان؛ رحمت، نعمت، سوء، جوع، خوف و موت این نکته را مستدل می­نماید. اما واژه لسان در قرآن با واژگانی همنشینی می­کند که بازگو کننده حوزه معرفت شناسی هستند، واژگان؛ عربی مبین، صدق، کذب، حسب و تلی واژگان حوزه معرفت شناسی هستند که با لسان همنشین می­شوند، این همنشینی نشان می­دهد در قرآن واژه لسان برای چشیدن اطعمه و اشربه استفاده نشده است. لذا حس چشایی به این معنا که در ادبیات خواص و عامه مردم متداول است، استعمال قرآنی ندارد.

ایشان تصریح کرد: واژگان؛ جلد، لمس و مس از واژگانی در حوزه حس لامسه می­توانند مطرح باشند. اما واژه لمس در آیاتی بیان می­شود که جایگاه ادراکی ندارند، «اَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْكُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساء»(نساء/43) «يا از مكان قضاى حاجت بازگشته‏ايد يا با زنان جماع كرده‏ايد». واژه مس نیز در قرآن ارتباطی با حوزه معرفت شناسی ندارد؛ «وَ قالُوا لَنْ تَمَسَّنَا النَّارُ إِلاَّ أَيَّاماً مَعْدُودَةً » (بقره 80) «و گفتند: آتش جز چند روزى ما را نسوزاند». «مَثَلُ الَّذينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَ الضَّرَّاء» (بقره 214). اما واژگانی که در قرآن با واژه جلد  همنشین شده­اند بیان کننده دو بعد احساسی و ادراکی هستند، اما واژگانی که جنبه احساسی جلد را مورد توجه قرار داده­اند عبارتند از؛ نار، نضج و ذوق، «إِنَّ الَّذينَ كَفَرُوا بِآياتِنا سَوْفَ نُصْليهِمْ ناراً كُلَّما نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْناهُمْ جُلُوداً غَيْرَها لِيَذُوقُوا الْعَذاب»‏ «آنان را كه به آيات ما كافر شدند به آتش خواهيم افكند. هر گاه پوست تنشان بپزد پوستى ديگرشان دهيم، تا عذاب خدا را بچشند». اما واژگانی که به جنبه ادراکی جلد اشاره دارد و تبیین کننده حوزه معرفت شناسی است عبارتند از؛ شهد، ظن، سمع و بصر. «وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذي أَنْطَقَ كُلَّ شَي» (فصلت 21) «به پوستهاى خود گويند: چرا بر ضد ما شهادت داديد؟ گويند: آن خدايى كه هر چيزى را به سخن مى‏آورد».

عضو انجمن کلام اسلامی حوزه درباره حس بویایی اظهار داشت: حس بویای قوه­ای پیشاپیش دماغ انسان است که بوسیله هوا و بخار بو را به شامه انسان می­رساند. در قرآن تنها یک آیه، به ظاهر دلالت بر حس بویایی می­کند. «وَ لَمَّا فَصَلَتِ الْعيرُ قالَ أَبُوهُمْ إِنِّي لَأَجِدُ ريحَ يُوسُفَ لَوْ لا أَنْ تُفَنِّدُونِ» (94/ یوسف) «چون كاروان به راه افتاد، پدرشان گفت: اگر مرا ديوانه نخوانيد بوى يوسف مى‏شنوم». آنگونه که برخی از مفسرین نوشته­اند فاصله حضرت یعقوب با یوسف علیهما السلام، حدود 80 فرسخ بوده است، رسیدن بوی یوسف به یعقوب در این مسافت طولانی نمی­تواند از طریق عادی باشد، لذا در پایان آیه می فرماید؛ «لَوْ لا أَنْ تُفَنِّدُونِ» یعنی بیان چنین مطلبی احتمال دارد شما مرا دیوانه پندارید. این می رساند رسیدن بو از این مسافت طولانی، عادی نیست، لذا برخی از مفسرین این را اعجاز و برخی از سنخ وحی بدون کلام و برخی نیز لباس را لباسی بهشتی می­دانند. بنابراین با تأمل و دقت، این آیه بیان کننده حس بویایی در قرآن نمی­باشد.

در پایان جلسه حجت الاسلام میرزابابایی به سوالات مطرح از سوی حاضران، پاسخ دادند.

لازم به ذکر است نشست علمی نشست علمی "جایگاه ادراک حسی در نظام معرفت شناسی قرآن" به همت انجمن کلام اسلامی حوزه و با همکاری دبیرخانه اولین کنگره بین المللی قرآن و علوم انسانی و دبیرخانه انجمن های علمی حوزه و با حضور حجت ‌الاسلام سیدمهدی میرزابابایی (سخنران) و آقای دکتر مهدی نصرتیان (دبیر علمی) روز یکشنبه 7 آبان ماه ساعت 18:30 الی 20:30 در سالن همایش انجمن‌های علمی حوزه برگزار شد.

  جهت دریافت صوت نشست اینجا کلیک نمائید.

 

 

 

 

 

اضافه کردن نظر


کد امنیتی
تغییر کد امنیتی

اطلاعیه ها



ما 98 مهمان و بدون عضو آنلاین داریم